SANKCJE GROŻĄCE PODMIOTOWI ZBIOROWEMU ZGODNIE Z NOWYMI ZASADAMI ODPOWIEDZIALNOŚCI PODMIOTÓW ZBIOROWYCH.

Nowa ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych przewiduje zaostrzenie zasad odpowiedzialności, czego dobitnym przejawem jest rozbudowany katalog kar i środków quasi-karnych, którymi zagrożony jest podmiot zbiorowy w wypadku przypisania mu odpowiedzialności na podstawie projektowanej ustawy.

Nowy system karania podmiotów zbiorowych za czyny zabronione przewiduje dwa rodzaje kar oraz jedenaście rodzajów środków, które umownie można nazwać „karnymi”. Co istotne, tego typu sankcje na podmiot zbiorowy nałożyć może jedynie sąd i to tylko w wypadku stwierdzenia odpowiedzialności za czyn zabroniony, natomiast już w toku postępowania przygotowawczego prowadzonego przez prokuratora wobec podmiotów zbiorowych mogą być stosowane dotkliwe środki zapobiegawcze.

Wśród kar projekt ustawy wyróżnia karę pieniężną w wysokości od 30 000 zł do 30 000 000 zł, która w pewnych wypadkach może zostać podwyższona nawet do 60 000 000 mln zł. Dodać w tym miejscu należy, że obecnie obowiązująca ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych z 2002 r. również przewidywała karę pieniężną za czyn zabroniony, jednak w kwotach od 1 000 zł do 5 000 000 zł (w określonych przypadkach do dwukrotności tych kwot), a ponadto kara nie mogła przekroczyć 3% przychodu tego podmiotu w roku, w którym doszło do popełnienia czynu zabronionego. Według nowych regulacji takiego ograniczenia nie będzie.

Drugim rodzajem kary ma być rozwiązanie podmiotu zbiorowego połączone z przeniesieniem jego majątku na Skarb Państwa. Wydaje się, że konstrukcja tej kary została tak ukształtowana, że w rzeczywistości będzie ona stosowana jako ostateczność. Bliżej oba rodzaje kar omawiamy w osobnych wpisach: kara pieniężna i rozwiązanie podmiotu zbiorowego.

W wypadku gdy sąd stwierdzi w wyroku odpowiedzialność podmiotu zbiorowego obok jednej z powyższych kar (lub zamiast niej) będzie mógł orzec jeden lub kilka z poniższych środków, które de facto mają charakter karny:

  1. przepadek mienia lub korzyści majątkowych albo ich równowartości;

  2. zakaz promocji lub reklamy;

  3. zakaz prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju;

  4. zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowanych ze środków publicznych;

  5. zakaz korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych, których Polska jest członkiem;

  6. zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne;

  7. obowiązek zwrotu na rzecz Skarbu Państwa równowartości wsparcia finansowego środkami publicznymi, otrzymanego od chwili popełnienia czynu zabronionego do chwili wydania orzeczenia w sprawie odpowiedzialności podmiotu zbiorowego;

  8. podanie wyroku do publicznej wiadomości;

  9. obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;

  10. nawiązka do 5 mln zł;

  11. stałe albo czasowe zamknięcie oddziału podmiotu zbiorowego.

Wybranym środkom z powyższej listy poświęcimy odrębne wpisy, mogą one bowiem prowadzić do konsekwencji zbliżonych jak te, które wynikać będą z nałożenia na podmiot zbiorowy kary pieniężnej lub kary rozwiązania podmiotu zbiorowego. W tym miejscu zasygnalizować natomiast wypada, iż  środki wynikające z art. 16 pkt 2-6 ustawy (pozycje 2-6 powyżej) orzekane są na czas od 6 miesięcy do 10 lat. Środek przewidziany w pkt. 11 powyżej orzekany jest na okres od roku do 5 lat.

Niezwykle istotnym jest, iż zgodnie z art. 14 projektu nowej ustawy, stwierdzając odpowiedzialność podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony, sąd orzeka wobec tego podmiotu jedną z kar określonych w art. 15 ustawy lub jeden lub więcej środków (karnych) określonych w art. 16 ustawy. Posłużono się przy tym alternatywą łączną („lub”) co oznacza, że środek (karny) orzeczony może zostać wraz z karą (a więc karą finansową albo karą rozwiązania podmiotu zbiorowego) i to również w liczbie większej niż jeden. Oznacza to, iż przykładowo w jednym wyroku sąd może nałożyć na podmiot zbiorowy karę finansową (nawet do 60 mln zł), a ponadto orzec przykładowo zakaz prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju oraz zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne. Sąd może oczywiście poprzestać również na orzeczeniu jednego ze środków przewidzianych w art. 16 ustawy i odstąpić od orzekania kar przewidzianych w art. 15.

Decydując jakie kary lub środki (karne) nałożyć na podmiot zbiorowy, sąd zobowiązany jest brać pod uwagę przede wszystkim:

  1. wagę nieprawidłowości, których dopuścił się podmiot zbiorowy;

  2. wagę niezachowanych reguł ostrożności;

  3. rozmiary korzyści uzyskanej lub możliwej do uzyskania przez podmiot zbiorowy;

  4. sytuację majątkową podmiotu zbiorowego;

  5. społeczne następstwa ukarania podmiotu zbiorowego;

  6. wpływ ukarania na dalsze funkcjonowanie podmiotu zbiorowego;

  7. działania podjęte przez podmiot zbiorowy po popełnieniu czynu zabronionego – mające na celu w szczególności wykrycie i ukaranie sprawców, naprawienie szkody oraz zwrot uzyskanej korzyści.

Oprócz w/w kar i środków istotną dolegliwością dla przedsiębiorców może być już samo wszczęcie postępowania przygotowawczego przez prokuratora, bowiem po pierwsze zaistnieje ryzyko zastosowania wspomnianych już na wstępie środków zapobiegawczych, a po drugie ucierpieć na tym może wizerunek przedsiębiorstwa - na skutek istnienia samych podejrzeń co do naruszenia prawa, w szczególności gdy wszczęcie postępowania zostałoby nagłośnione przez media. Już sama taka informacja może spowodować np. utratę ważnego zamówienia lub nagły spadek wartości akcji. W związku z tym już teraz podmioty zbiorowe winny rozpocząć przygotowania do dostosowania swej działalności do nowych wymogów.

radca prawny Paweł Borek | radca prawny Krzysztof Doliński

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych | Kancelaria prawna Poznań