ROZWIĄZANIE PODMIOTU ZBIOROWEGO I NACJONALIZACJA JEGO MAJĄTKU.

Kara w postaci rozwiązania podmiotu zbiorowego jest nową, a zarazem najsurowszą sankcją, jaką przewiduje projekt nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Z karą tą immanentnie powiązane jest przeniesienie własności majątku rozwiązanego podmiotu na Skarb Państwa (nacjonalizacja). Mimo iż w świetle proponowanych przepisów kara ta ma charakter ultima ratio, to jednak pomysł rządu wywołuje spore kontrowersje.

Zgodnie z art. 18 ust. 1 zdanie pierwsze projektu ustawy „Sąd może orzec karę rozwiązania podmiotu zbiorowego, jeżeli podmiot zbiorowy, ponoszący odpowiedzialność́ na podstawie art. 5, w całości lub w znacznej części służył do popełnienia czynu zabronionego zagrożonego karą pozbawienia wolności nie niższą niż̇ 5 lat, a jego dalsze funkcjonowanie zagraża bezpieczeństwu obrotu gospodarczego lub gdy uprzednio orzeczono wobec niego karę pieniężną, a orzeczenie innej kary nie jest wystarczające do osiągnięcia jej celów, w szczególności nie zapewni przestrzegania przez podmiot zbiorowy zasad należytej staranności”.

Choć sam ten przepis nie jest do końca jasny z uwagi na nadmiarowe stosowanie funktorów „a” i „lub”, to jednak w naszej ocenie należy go wykładać w ten sposób, że w wypadku stwierdzenia odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony, sąd może orzec karę rozwiązania podmiotu zbiorowego, w razie łącznego ziszczenia się poniższych przesłanek:

  1. podmiot zbiorowy w całości lub w znacznej części służył do popełnienia czynu zabronionego zagrożonego karą pozbawienia wolności nie niższą niż 5 lat;

  2. dalsze jego funkcjonowanie zagraża bezpieczeństwu obrotu gospodarczego lub gdy uprzednio orzeczono wobec podmiotu zbiorowego karę pieniężną;

  3. orzeczenie innej kary nie jest wystarczające do osiągnięcia jej celów, w szczególności nie zapewni przestrzegania przez podmiot zbiorowy zasad należytej staranności.

Jednocześnie, w myśl art. 18 ust. 2 projektu ustawy, kary rozwiązania podmiotu zbiorowego nie stosuje się, jeżeli do zapewnienia przestrzegania zasad należytej staranności wystarczająca jest kara pieniężna lub środek „karny” wskazany w art. 16 ustawy.

Punktem wyjścia zawsze będzie zatem ustalenie czy doszło do popełnienia czynu zabronionego, a następnie czy podmiot zbiorowy ponosi za ten czyn odpowiedzialność. Dopiero gdy okaże się, że popełniony czyn zabroniony zagrożony jest karą pozbawienia wolności nie niższą nić 5 lat, otworzy się możliwość zastosowania omawianej kary. Należy zauważyć, iż w tym miejscu kończą się precyzyjne przesłanki, gdyż kolejnym krokiem jest ustalenie przez sąd czy podmiot zbiorowy służył do popełnienia czynu zabronionego „w całości” lub „w znacznej części” – w praktyce nie ma żadnych kryteriów, w oparciu o które można by czynić ustalenia, stąd od treści zebranych dowodów i rozumowania sądu będzie zależało czy w ogóle podmiot zbiorowy był narzędziem do popełnienia czynu zabronionego, a jeśli tak, to czy w „znacznej” części czy „nieznacznej”. Tak nieprecyzyjne określenia z pewnością nie ułatwią sądowi pracy.

Na tym jednak problemy interpretacyjne się nie kończą, bowiem dodatkowo należy jeszcze ustalić, że dalsze funkcjonowanie podmiotu zbiorowego zagraża bezpieczeństwu obrotu gospodarczego, co pozostawia się już wyłącznie uznaniu sędziowskiemu. Nieco łatwiej będzie w wypadku „recydywy”, tj. uprzedniego ukarania podmiotu zbiorowego karą pieniężną.

Wreszcie sąd będzie musiał rozważyć czy orzeczenie innej kary (pieniężnej, bo tylko taka wchodzi w grę) nie jest wystarczające do osiągnięcia jej celów, w szczególności nie zapewni to przestrzegania przez podmiot zbiorowy zasad należytej staranności. Przy tym sąd będzie musiał pamiętać o przesłance negatywnej – w razie bowiem ustalenia, że wystarczająca będzie kara pieniężna lub środek (karny), to od kary rozwiązania podmiotu zbiorowego będzie trzeba odstąpić.

Podobnie jak przy wymierzaniu kary pieniężnej, tak i przy decyzji o rozwiązaniu podmiotu zbiorowego sąd winien uwzględnić w szczególności:

  1. wagę nieprawidłowości w zachowaniu przez podmiot zbiorowy reguł należytej staranności działania;

  2. rozmiary korzyści uzyskanej lub możliwej do uzyskania przez podmiot zbiorowy;

  3. sytuację majątkową podmiotu zbiorowego;

  4. społeczne następstwa ukarania podmiotu zbiorowego;

  5. wpływ ukarania na dalsze funkcjonowanie podmiotu zbiorowego.

Zgodnie z założeniami przyjętymi przez twórców projektu nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, kara rozwiązania podmiotu zbiorowego powinna być́ orzekana jako ostateczny środek (ultima ratio), w sytuacji gdy żadne inne ustawowo dostępne środki nie są w stanie zaradzić́ popełnianiu czynów zabronionych w przyszłości, tj. nie są w stanie uzasadnić́ przekonania o dużym prawdopodobieństwie niepopełniania czynów zabronionych przez podmiot zbiorowy lub osoby, za których czyny podmiot ponosi odpowiedzialność.

Rozwiązując podmiot zbiorowy, sąd orzeka równocześnie o przeniesieniu własności składników lub praw majątkowych podmiotu zbiorowego na rzecz Skarbu Państwa, chyba że podlegają̨ one zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi. Będziemy więc mieć w tym wypadku do czynienia z wywłaszczeniem poprzez nacjonalizację (przeniesienie majątku na własność Skarbu Państwa) lub przeniesienia własności na rzecz uprawnionego podmiotu prywatnego.

radca prawny Paweł Borek | radca prawny Krzysztof Doliński

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych | Kancelaria prawna Poznań