PRZEPADEK MIENIA LUB KORZYŚCI MAJĄTKOWYCH PODMIOTU ZBIOROWEGO.

Wskazywaliśmy już uprzednio, iż niezależnie od dwóch surowych kar przewidzianych dla podmiotów zbiorowych projektem nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, orzeczone względem nich mogą zostać również dodatkowe środki o charakterze karnym. Nowa ustawa nie nazywa co prawda tych środków „karnymi”, ale de facto mają one właśnie taki charakter.

Listę tych środków wskazywaliśmy już we wcześniejszym wpisie. Pierwszym z nich jest przepadek mienia lub korzyści majątkowych albo ich równowartości – jemu właśnie poświęcony został niniejszy wpis. Z aksjologicznego punktu widzenia wprowadzenie do ustawy tego środka jest dość oczywiste. Kierując się zasadą, iż nikt nie powinien osiągać korzyści z czynu zabronionego, sąd będzie zobowiązany do orzeczenia przepadku mienia lub korzyści majątkowych, albo ich równowartości jeśli pochodzą one, chociażby pośrednio, z czynu zabronionego lub mienie takie służyło lub było przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego. Podmiotowi zbiorowemu grozić będzie więc mocą ustawy nie tylko bardzo wysoka kara pieniężna (nawet do 60 mln zł), ale również konieczność zwrotu wszystkiego co zostało uzyskane przez podmiot zbiorowy w związku z popełnieniem czynu zabronionego, a więc np. zysku osiągniętego na skutek realizacji zamówienia pozyskanego w związku z działaniami korupcyjnymi podjętymi przez przedstawicieli (choćby pracowników) podmiotu zbiorowego. Ponadto przepadek dotyczyć będzie mógł mienia służącego (lub przeznaczonego) do popełnienia czynu zabronionego – a więc np. do skorumpowania urzędnika lub zamawiającego.

Sporne może być natomiast to, jakie mienie może podlegać przepadkowi jako służące lub przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego. Dość oczywistym jest, że przepadkowi podlegać będzie mógł np. samochód obiecany urzędnikowi w zamian za wydanie decyzji administracyjnej potrzebnej do realizacji planów inwestycyjnych podmiotu zbiorowego (np. pozwolenia na budowę). Czy natomiast przepadek będzie mógł zostać orzeczony również w stosunku do przedsiębiorstwa przeznaczonego do popełnienia czynów zabronionych – np. salonu spa, w którym „grzecznościowo” przyjmowani byli korumpowani urzędnicy lub kontrahenci?

Wczytując się w treść zarówno projektu nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, jak i w treść art. 44a Kodeksu karnego, wydaje się, że jak najbardziej będzie to możliwe. Zgodnie bowiem z art. 44a §1 KK, w razie skazania za przestępstwo, z którego popełnienia sprawca osiągnął, chociażby pośrednio, korzyść majątkową znacznej wartości, sąd może orzec przepadek przedsiębiorstwa stanowiącego własność sprawcy albo jego równowartości, jeżeli przedsiębiorstwo służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści. Co więcej, zgodnie z art. 44a §2 KK, w razie skazania za przestępstwo, z którego popełnienia sprawca osiągnął, chociażby pośrednio, korzyść majątkową znacznej wartości, sąd może orzec przepadek niestanowiącego własności sprawcy przedsiębiorstwa osoby fizycznej albo jego równowartości, jeżeli przedsiębiorstwo służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści, a jego właściciel chciał, aby przedsiębiorstwo służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści albo, przewidując taką możliwość, na to się godził. Przepisy kodeksu karnego dotyczą oczywiście odpowiedzialności osób fizycznych, a nie podmiotów zbiorowych, biorąc jednak pod uwagę, iż zgodnie z art. 8 projektu nowej ustawy, w zakresie nieuregulowanym tą ustawą do zasad odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony stosuje się przepisy części ogólnej kodeksu karnego (a więc m.in. art. 44a KK), opowiedzieć należy się za tym, iż przepadkowi podlegać będzie mogło również przedsiębiorstwo prowadzone przez podmiot zbiorowy – łącznie z np. spółką celową utworzoną do realizacji zamówienia publicznego pozyskanego na skutek skorumpowania osób odpowiedzialnych za ocenę ofert składanych w toku przetargu. Przedmiotem poważnych sporów pomiędzy prokuratorem a podmiotem zbiorowym będzie oczywiście częstokroć to, czy dane mienie było faktycznie przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego. Dotyczyć to będzie w szczególności mienia większej wartości, jak np. przedsiębiorstwa realizującego nieuczciwie wygrany przetarg.

Co ciekawe, zgodnie z art. 9 projektu nowej ustawy, w razie popełnienia czynu zabronionego, za który podmiot zbiorowy nie ponosi odpowiedzialności, o której mowa w rozdziale 2, a z którego została osiągnięta przez ten podmiot, chociażby pośrednio, korzyść majątkowa o wartości przekraczającej 500 000 zł, sąd może orzec przepadek składników lub praw majątkowych podmiotu zbiorowego w całości lub w części albo ich równowartości, jeżeli podmiot zbiorowy w całości lub w znacznej części służył lub był przeznaczony do popełnienia tego czynu zabronionego lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści. Przepis ten, w odróżnieniu od art. 16 projektu nowej ustawy, dotyczy natomiast podmiotów, które nie ponoszą odpowiedzialności za popełnienie czynu zabronionego. Przepis ten – jako odpowiednik art. 44a §2 kodeksu karnego, ma służyć m.in. temu by utrudnić „wypompowywanie” korzyści uzyskanych z popełnienia czynu zabronionego do podmiotów trzecich powiązanych z podmiotem odpowiedzialnym.

W art. 19 ust. 2 projektu nowej ustawy przewidziane zostały dwie przesłanki negatywne, których wystąpienie uniemożliwia orzeczenie przepadku mienia lub korzyści pochodzących z czynu zabronionego. Przepadku tego nie orzeka się bowiem jeśli: (i) mienie lub korzyść majątkowa albo ich równowartość podlegają zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi lub (ii) byłoby to niewspółmierne do wagi czynu zabronionego. Tak jak pierwsza przesłanka jest dość jasna, tak druga z nich (niewspółmierność przepadku do wagi czynu zabronionego) ma charakter stricte ocenny i podlegać będzie każdorazowo interpretacji sądu. Warto mieć na względzie również to, iż przesłanki te nie odnoszą się do mienia służącego lub przeznaczonego do popełnienia czynu zabronionego, które przepadkowi podlegać będzie zawsze.

radca prawny Paweł Borek | radca prawny Krzysztof Doliński

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych | Kancelaria prawna Poznań