ODPOWIEDZIALNOŚĆ PODMIOTÓW ZBIOROWYCH - JAKIE ZMIANY PRZYNIESIE ROK 2019?

W styczniu 2019 r. do Sejmu wpłynął rządowy projekt nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. Projekt ten – wg dochodzących do nas informacji – procedowany miał być szybko i wejść w życie już na przełomie lata oraz jesieni 2019 r. Na dzień aktualizacji niniejszego wpisu (01.04.2019) prace nad ustawą nadal trwają, stąd wejście w życie nowej ustawy przesunie się najprawdopodobniej trochę w czasie - wydaje się jednak nieuniknione już w nieodległej perspektywie czasowej. Nowa ustawa przewiduje rewolucję (poprzez znaczne zaostrzenie) zasad odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za działania i zaniechania nie tylko ich organów, ale również pracowników, współpracowników, podwykonawców i innych kontrahentów. Jeśli ustawa przyjęta zostanie w kształcie nakreślonym obecnym projektem (lub przynajmniej zbliżonym), wymusi konieczność całkowitej zmiany podejścia przedsiębiorców (w szczególności spółek handlowych nie będących mikroprzedsiębiorcami) do organizacji przedsiębiorstwa.

Przyczyną planowanego przyjęcia zupełnie nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych jest bardzo niska skuteczność obecnie obowiązującej ustawy z 2002 r. W porównaniu z obecnymi regulacjami, projekt nowej ustawy zakłada następujące podstawowe zmiany:

  1. Rozszerzenie kręgu osób, za które odpowiedzialność ponieść może podmiot zbiorowy (m.in. przewidziano wprost odpowiedzialność za działania pracowników podmiotu zbiorowego).

  2. Zniesienie obowiązku istnienia tzw. prejudykatu – tj. wcześniejszego prawomocnego skazania osoby, za której działania odpowiedzialność ponosi podmiot zbiorowy, za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione w związku z działalnością tego podmiotu.

  3. Zdecydowane podwyższenie wysokości kar pieniężnych, które mogą zostać nałożone na podmiot zbiorowy. Ustawa z 2002 r. przewidywała kary od 1 tys. do 5 mln zł (w określonych przypadkach do dwukrotności tych kwot). Projekt nowej ustawy przewiduje kary od 30 tys. zł do 30 mln zł (w określonych przypadkach do dwukrotności tych kwot). Dodatkowo, na podmiot zbiorowy nałożyć będzie można nawiązkę do 5 mln zł. Co więcej, znika regulacja, zgodnie z którą kara nałożona na podmiot zbiorowy nie może przekroczyć 3% przychodu tego podmiotu w roku, w którym doszło do popełnienia czynu zabronionego. Wg nowych regulacji, kara pieniężna będzie mogła więc doprowadzić do ruiny finansowej ukaranego podmiotu.

  4. Wprowadzenie instytucji tzw. sygnalistów – osób informujących podmiot zbiorowy o fakcie lub podejrzeniu wystąpienia nieprawidłowości mogących skutkować odpowiedzialnością podmiotu zbiorowego. Sygnaliści tacy będą podlegać silnej ochronie prawnej (m.in. przed zwolnieniem z pracy), co może być istotną pokusą dla obawiających się o swą przyszłość pracowników do zgłaszania podejrzeń wystąpienia nieprawidłowości w zatrudniającym ich podmiocie – celem uzyskania ochrony prawnej przed zwolnieniem z pracy.

  5. Wprowadzenie wymogu wyznaczenia osoby lub wręcz całej komórki organizacyjnej odpowiedzialnej za tzw. compliance, a więc funkcjonowanie podmiotu zbiorowego zgodnie z przepisami prawa oraz wewnętrznymi regulacjami.

  6. Znaczne wzmocnienie pozycji prokuratora, który w sposób samodzielny i de facto uznaniowy decydować będzie mógł czy w stosunku do określonego podmiotu zbiorowego wszcząć postępowanie i czy skierować akt oskarżenia do sądu.

  7. Wprowadzenie możliwości stosowania przez prokuratora szerokiego zakresu środków zapobiegawczych (np. zakazu ubiegania się o realizację zamówienia publicznego, zakazu zawierania określonych rodzajów umów, zakazu promocji i reklamy). Środki te będą natychmiast wykonalne a moc utracą dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia sądu w przedmiocie odmowy zatwierdzenia zastosowanego środka zapobiegawczego, co może potrwać tygodnie, doprowadzając do ogromnych strat po stronie przedsiębiorcy.

  8. Zniesienie listy przestępstw, za które do odpowiedzialności pociągnięty będzie mógł zostać podmiot zbiorowy – wg projektu nowej ustawy przesłanką odpowiedzialności będzie mogło być każde przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione w związku z działalnością podmiotu zbiorowego.

  9. Wprowadzenie możliwości rozwiązania podmiotu zbiorowego i nacjonalizacji jego majątku (przeniesienia go na własność Skarbu Państwa).

  10. Rozszerzenie katalogu środków (de facto karnych), które stosować będzie można względem podmiotu zbiorowego (m.in. o orzeczenie zakazu zawierania umów określonego rodzaju).

  11. Wprowadzenie zapisów mówiących o odpowiedzialności podmiotów powstałych w wyniku przekształcenia, połączenia lub podziału podmiotu zbiorowego, który pierwotnie ponieść powinien był odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione w związku z jego działalnością.

  12. Wprowadzenie zapisów mówiących o odpowiedzialności podmiotów, które nabyły przedsiębiorstwo lub istotną część przedsiębiorstwa podmiotu odpowiedzialnego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione w związku z jego działalnością.

Każdy przedsiębiorca powinien już teraz zacząć intensywne przygotowania do funkcjonowania w nowych realiach biznesowych, które wynikać będą z przyjęcia nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych.

W zależności od wielkości podmiotu, rozważyć należy w szczególności:

  1. Przeprowadzenie audytu aktualnie obowiązujących procedur mających na celu zapobieganie nadużyciom w przedsiębiorstwie.

  2. Wprowadzenie albo aktualizację procedur mających zapobiegać nadużyciom w przedsiębiorstwie.

  3. Wprowadzenie procedur zgłaszania nadużyć oraz reagowania na takie zgłoszenia.

  4. Wprowadzenie zasad weryfikacji kontrahentów i podwykonawców, spełniających nie tylko wymogi nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, ale również wymogi RODO. Zauważyć należy, iż pomiędzy tymi dwiema regulacjami istnieć może nieraz konflikt – w szczególności w zakresie ilości i rodzaju danych jakie chcemy pozyskać weryfikując kontrahenta. Czytając uzasadnienie projektu nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych dojść można do wniosku, iż projektodawca nie bardzo przejmował się regulacjami RODO (nadrzędnymi względem ustawy).

  5. Wprowadzenie procedur postępowania na wypadek wszczęcia postępowania przewidzianego ustawą.

  6. Wprowadzenie osób lub komórek organizacyjnych odpowiedzialnych za tzw. compliance, a więc bieżącą weryfikację działalności przedsiębiorstwa pod kątem zgodności z przepisami prawa oraz wewnętrznymi regulacjami.

  7. Ubezpieczenie przedsiębiorcy oraz członków zarządu od odpowiedzialności finansowej wynikającej z kar i innych środków, które nałożone będą mogły zostać na podmiot zbiorowy tytułem nowej ustawy.

Powyższe jest tym bardziej istotne, że nowe zasady odpowiedzialności stosowane mają być w dość szerokim zakresie także do nieprawidłowości stwierdzonych jeszcze za okres sprzed wejścia nowej ustawy w życie. Dotyczy to m.in. zniesienia obowiązku istnienia prejudykatu, co może skłonić organy ścigania – podejrzewające już w tym momencie istnienie nieprawidłowości po stronie określonego podmiotu – do „zaczekania” na nowe regulacje dające znacznie większe możliwości ukarania podmiotu zbiorowego.

Więcej o poszczególnych regulacjach nowej ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary przeczytają Państwo w naszych kolejnych wpisach.

radca prawny Paweł Borek | radca prawny Krzysztof Doliński

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych | Kancelaria prawna Poznań